BURDUR/ YÖRÜKLÜK

arkeoloji
BURDUR/ YÖRÜKLÜK

BİR ŞAİRİN GEZİ ANILARI

BURDUR/ YÖRÜKLÜK

Merhaba kıymetli okurlarım;

Teke yöresinin en güzel illerinden, Teke yöresinin başkenti Burdur… Burdur, unutulmaz bir Yörük şehridir. Yörüklerin yaşantısı, hatıraları bin bir anı taşır. Yörük hayatında öyle zorluklar, öyle kırsallar vardır ki bazen imkansızlıkların içinden imkanlar çıkarır, yaşamı renklendirir. Gelin bu Yörük hayatının yaşadığı bu köyü, bu diyarı size anlatmadan önce alın yazımız olan yörüklüğü anlatan bir şiirimizle giriş yapalım:

YÖRÜKLÜK

Sabah yıldızıyla uyanır dağlar,
Kavalın sesiyle sürüm geliyor.
Yün kokar elleri ilmekler bağlar,
Kıl çadır içinde ömrüm geçiyor.

Çoban köpeğim hep yanımda candaş,
Keçim ve koyunum yaylada yoldaş
Atlar develerle birlikte sırdaş,
Yaylımda dağlarda günüm bitiyor.

Kara tenceremde duman tüterken,
Kıvama getirir yayık dönerken.
Bazlama kızarır saçta beklerken,
Helal lokmam alın terim pişiyor.

Kirmanlar eğrir anam ipini,
Tezgâhta işler atar ilmiğini.
Kök boyayla boyar sabır telini,
Motif motif yıllar dile geliyor.

Ardıç gölgesinde çalarım cura,
Sipsiyle yankılanır koskoca oba.
Deli dolu gönlüm sığmıyor kaba,
Notalarım bir yel gibi esiyor.

Göç zamanı geldi heybe sırtımda,
Çul, çuval, su tulum yolda yanımda.
Yaylaya varınca yeni yurdumda,
Soğuk sular bana iyi geliyor.

Kepengi astım kıl çadırıma,
Oturdum içeride sağ yanıma.
Dua karışıyor dağda adımıma,
Benim halimi dostlarım biliyor

Sabahı yaklaşıyor tandır dumanıyla.
Koktu sabahım keçiyle konuşur.
Bazen çobanım tarlada bir elim dağda,
Çarığım sürü gölgeyle yatmış bekleşiyor.

Hayır yemeğinde ateşler yanar,
Kara kara kazanlarda aş kaynar.
Kuzular melerken oğlaklar oynar,
Boynuzlu gök keçi hep dikleşiyor.

Ev dokumasıdır halım seleden,
Sırtında yorgana denk olur çedem.
Uzaklardan çıkıp da geldik madem,
Karanlık çöktü gece yaklaşıyor.

Çoban yıldızı parlar ufukta,
Yorgunluklar çöker uyku kuyrukta.
Derin sessizlik var hep bir solukta,
Kara çadırda huzur dolaşıyor.

Kalemşah söylüyor dile düşeni,
Dağlar söylesin gönlümden geçeni.
Yıldızlar olur görür Ruşen’i,
Dağların kanununa alışıyor.

Yörük hayatında önemli bir yere sahip olan Burdur’un kendine has geleneksel enstrümanları vardır. Sipsi, cura hep bu coğrafyanın sesidir; ama bugün biz sizlere kartal kanadından yapılan çığırtmayı ve bunun akabinde Burdur’un Sagalassos Antik Kenti’nde bulunan binlerce yıllık köklü geçmişini anlatacağız. 

Bu konuyu araştırıp Kültür ve Turizm Bakanlığı Yaşayan İnsan Hazinesi değerli abimiz Mehmet Bedel’e sorduk.:

– Çığırtma nedir, kartal kanadından düdük nasıl yapılır ve Sagalassos’taki o meşhur tarihi buluntu hakkında bilinenler nelerdir? 

Mehmet Bedel’in aktardığına göre çığırtma; kartal kanadı kemiğinden yapılan bir çeşit dilsiz kaval türüdür ve yörede aynı zamanda çoban düdüğü ya da kemik düdük adlarıyla da bilinir.

Yaklaşık 25-30 santim boylarında olan bu çalgı, tamamen kartalın kanat kemiğinden imal edilir. Ancak buradaki en çarpıcı detay, kullanılan kartalların bugünkü küçük kartallar değil; geçmişte dağlarda yaşayan, kanat açıklığı açıldığında en az 3 metreyi bulan, neredeyse insan boyundaki devasa dağ kartalları olmasıdır. Eskiden dağlarda hastalanıp ölen ya da yabani hayvanların leşini yerken etrafta dönen bu dev kartallar çok yaygındı. 

Çobanlar, ölen bu kartalların kanat kemiklerini büyük bir özenle toplarlardı. Öyle ki, bu kartallar o kadar çoktur ve kanatları o kadar büyüktür ki, çobanlar bunları bulup kemiklerinden düdük yaparlardı; ancak günümüzde ne bu eski dev kartalları ne de onların kanat kemiklerini bulma imkânı kalmıştır.

– Peki bu kemikten çığırtma nasıl yapılırdı? 

Mehmet Bedel bu süreci şöyle anlatıyor: Toplanan kartal kanat kemikleri öncelikle küle, samana veya toprağa gömülerek etlerinden tamamen arındırılır ve arınması sağlanırdı. Daha sonra sütle birlikte kaynatılırdı. Yaklaşık 35-40 santim uzunluğundaki bu kemiğin uç kısımları kesilirdi. Kemik zaten doğası gereği içi boş (delik) bir yapıya sahiptir. Kemiğin ince tarafı ağız kısmı yani üflenecek yeri, geniş tarafı ise alt tarafı olurdu. 

Ses perdelerini açmak için çakı bıçağının ucu kullanılır; ön tarafta 5, arkada ise 1 olmak üzere toplam 6 perde deliği özenle delinirdi. Bazı örneklerde 4 veya 5 delikli olanlarına da rastlanmıştır. Ancak geleneksel ve otantik olanı 5 perde delikli olanıdır. Çobanlar bu kemik düdüklerin üzerine kilim desenli çizgiler, üçgenler gibi çeşitli motifler de işlerlerdi. Hatta kemik düdüğün üzerinde özel gravürler ve süslemeler yer alırdı.

Geçmişte Aziziye köyünde ve yöredeki her çobanın kuşağında mutlaka bir kemik düdük bulunurdu. Bu düdükler sadece çobanların yoldaşı değil, aynı zamanda köylerdeki âşıkların ve gençlerin iletişim aracıydı. Boğaz havası çalınan köylerde gençler karşı dağlardan birbirlerine seslenir, kızlar boğaz havaları söylerken erkekler de çığırtma (kemik düdük) çalarak onlara eşlik eder ya da karşılıklı dörtlükle atışırlardı. 

Şevket Ceber gibi yörenin usta icracıları bu geleneği yaşatmışlardır. Köyde kimin çığırtma (kemik düdük) yapma konusunda üstün bir “kabiliyeti varsa, yeni bir düdük yapılacağı zaman onun çaldığı ölçü esas alınır, ölçüsü getirilip aynı oranlarda delikler açılırdı. Ancak eski ustaların ve icracıların birer birer vefat etmesiyle bu gelenek unutulmaya yüz tutmuş; Mehmet Bedel ise geçmişte kaval çaldığı için kendi çevresinden topladığı kemik düdükleri bir araya getirerek bu mirası yaşatmaya ve aramaya devam etmiştir.

Konunun bir diğer mühim boyutu ise arkeolojik ve tarihi buluntulardır. Geçtiğimiz yıllarda Burdur Ağlasun’daki Sagalassos Antik Kenti; Belçikalı Profesör Mark Waelkens başkanlığındaki kazı çalışmaları sırasında kemikten yapılma çok eski bir kaval/düdük bulunduğunu belirtmektedir. Sagalassos kazılarında ortaya çıkan bu antik kemik düdüğün uç tarafı hafif kırık olup ön tarafında perde delikleri bulunmaktadır. Mehmet Bedel abimiz bu tarihi buluntuyu bizzat incelemiş, kırık yerine bant yapıştırarak denemesini yapmış ve bugünkü çığırtmalarla birebir aynı sesin çıktığını, tonlama ve akort olarak tam bir uyum gösterdiğini bizzat deneyimlemiştir. 

Türkiye genelinde yapılan akademik araştırmalarda ve doktora tezlerinde en fazla çığırtma ve kemik düdük kullanımının Burdur ve özellikle Aziziye köyü çevresinde yoğunlaştığı tescillenmiştir. Binlerce yıllık Sagalassos geçmişinden köy hayatına kadar uzanan bu eşsiz kemik düdük kültürü, yörüklerin dağlardaki nefesi olarak yaşamaya devam etmektedir.

Yörüğün çadırından süzülen duman, dağların yankısı, cardan cura ve kemikten süzülen o kadim çığırtma sesi bu coğrafyanın ruhudur. Sürülere yol gösteren kaval sesleri susmasın, Yörüklerin yüreklerindeki sevda deryası hiç kurumlasın. 

Kültür ve Turizm Bakanlığı Halk Şairi

Kalemşah

Hüseyin Yıldız

Diğer yazılarımı okudunuz mu?

BİR ŞAİRİN GEZİ HATIRALARI: YAĞPINAR

Etiketler:

#aziziyeköyü #burdur #çığırtma #çobandüdüğü #cura #kartalkemiği #kazı #kemikdüdük #markwaelkens #mehmetbedel #sagalassos #şevketceber #sipsi #yörükkültürü gezi

Yorumlar (2)

  1. Yıldız TEK GAMLI dedi ki:
    11 Kasım 2026, 23:22

    çok bilgilendirici bir yazı olmuş. burdur gezilesi görülesi bir yer, merak ettim.

    Yanıtla
  2. Ozan Kasım KOL dedi ki:
    11 Kasım 2026, 23:25

    Yüreğinize sağlık.

    Yanıtla

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Hüseyin YILDIZ

26.03.1978 doğumluyum. Aslen Burdur’un Kemer ilçesi Belenli köyünden olup 1986 yılından itibaren Burdur/Kemer Yakalar köyünde yaşadım..; ilkokulu Yakalar Köyü İlkokulunda, ortaokulu Kemer İlköğretim Okulunda, liseyi ise Tefenni İbrahim Kafesoğlu Lisesinde okudum. Üniversite eğitimimi Süleyman Demirel Üniversitesi Burdur Meslek Yüksekokulu Pazarlama Bölümünde tamamladım. ​2023 yılında katıldığım Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcıları Kurulunda başarılı olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı Halk Şairi unvanını aldım. Bir kamu kurumunda onaltı yıldır özel güvenlik görevlisi olarak çalışıyorum.; kalemşah tv kültürün sesi youtube kanalımda Yörük köylerinin kültürel değerlerini araştırıp kayda almaktayım . Yazdığım şiirleri ve yapmış olduğum belgesel çekimleri ile geçmişten geleceğimize Türk kültürüne katkı sağlamaktayım ​Şiirlerimi "Kalemşah" mahlası ile kaleme alıyor ve yöresinde "Meçhul Şair" diye tanınan şairimiz; yazmış olduğum Yörük geleneğine has şiirlerimi ve yapmış olduğum belgesel çekimleri ile Burdur’un ilçeleri, köyleri ve çevre köylerde yaşayan köylüler tarafından büyük ilgi görmekte , herkesin sevgi ve takdirlerini kazanmaktadadır.. Yediden yetmişe herkese şiir seslendirmeleri yaparak alanında ilklere imza atmaktayım. ​ "GÖNÜL PINARIM" ve "SÖZÜM OLSUN SANA" adlı iki kitabım ve katıldığım 8 antoloji kitabı vardır mesai sonrası geri kalan tüm zamanınımı Anadolu kültürünü, köylerimizi ve unutulmuş değerlerimizi kayda geçirmeye adayan bir kültür işçisiyim.Ayrıca Trt antalya radyosunda her perşembe " Sözlerle Burdur" adı ile her perşembe program yapıyorum

Benzer Yazılar