Sarmal Eğitim

Bilim
Sarmal Eğitim

SARMAL EĞİTİM

Aynı Yoldan Geçerek Daha İleriye Gitmek

 

Eğitimde bazı kavramlar vardır; ilk bakışta sade görünür ama sınıfın kapısından içeri girdiğinizde ne kadar derin bir anlam taşıdığını fark edersiniz. Sarmal eğitim de bunlardan biridir.

Bir çocuğa bir konuyu anlatıp sonra onu tamamen geride bırakmak yerine, aynı bilgiye farklı sınıf düzeylerinde yeniden dönmek, her dönüşte bilgiyi biraz daha genişletmek ve derinleştirmek… Tıpkı bir merdivenin aynı basamaklarını tekrar tekrar çıkmak gibi değil; aynı noktaya her seferinde daha yüksek bir yerden bakmak gibidir.

Sarmal eğitim nasıl ortaya çıktı?

Sarmal yaklaşımın eğitim alanındaki en önemli isimlerinden biri Amerikalı psikolog ve eğitimci Jerome S. Bruner’dır. Bruner, 1960 yılında yayımladığı The Process of Education ( Eğitim Süreci)adlı çalışmasında, öğrencilerin temel fikirlerle erken yaşlarda karşılaştırılabileceğini; ancak bu fikirlerin yaş ve gelişim düzeyine uygun biçimde giderek daha karmaşık hâle getirilerek yeniden ele alınması gerektiğini savundu.

Buradaki düşünce oldukça güçlüdür:

“Bir konuyu bir kez öğretmek, öğrenildiği anlamına gelmez.”

Çocuk bugün bir kavramı basit düzeyde anlayabilir. Birkaç yıl sonra aynı kavramla yeniden karşılaştığında ise onu daha farklı, daha kapsamlı ve daha soyut biçimde kavrayabilir.

İşte sarmal eğitimin temel mantığı budur.

Bir örnek verelim… Bir çocuğa ikinci sınıfta kesirleri anlatıyorsunuz:

“Bir pizzayı iki eş parçaya bölersek her parçaya yarım denir.” Çocuk bunu anlıyor. Fakat eğitim burada bitmiyor. Sonraki yıllarda:1/2 nedir? Sonra: 3/4 ile 1/2 nasıl karşılaştırılır?

Daha sonra: Kesirlerle dört işlem nasıl yapılır?

İlerleyen yıllarda: Ondalık gösterim, oran, yüzde ve cebirsel ifadelerle kesirler arasındaki ilişki nedir? Konu aynıdır. Ama çocuk aynı çocuk değildir. Bilgisi büyüdükçe, konu da onunla birlikte büyür. İşte sarmal eğitim tam olarak bunu yapar. 

Sarmal eğitimin en önemli faydası: Unutmayı azaltmasıdır.

Öğrenci bir konuyu öğreniyor, sınavını oluyor ve birkaç ay sonra konu adeta zihninden siliniyor. Tanıdık bir tablo değil mi?

Sarmal yaklaşım, öğrenilen bilgilerin ilerleyen dönemlerde yeniden karşısına çıkmasını sağlar. Böylece bilgi yalnızca kısa süreli ezber olmaktan çıkar, yeni bilgilerle ilişkilendirilmeye başlar.

Örneğin çocuk birinci sınıfta toplama öğrenir. İkinci sınıfta toplama işlemini problem çözmede kullanır. Üçüncü sınıfta daha büyük sayılarla işlem yapar.

Dördüncü sınıfta farklı matematiksel problemlerin içinde toplama işlemini yeniden kullanır.

Çocuk farkında olmadan şunu öğrenir:

“Bu bilgi yalnızca bir sınav için gerekli değil; başka bilgilerin de temelini oluşturuyor.”

Peki faydaları nelerdir?

1. Öğrenmeyi kalıcılaştırabilir.

Bir konu farklı zamanlarda yeniden ele alındığında öğrencinin bilgiyi hatırlama ve yeni bilgilerle ilişkilendirme fırsatı artar.

2. Ön öğrenmeleri güçlendirir.

Yeni bilgi, çoğu zaman eski bilginin üzerine inşa edilir. Temel sağlam değilse üst katları çıkmak zorlaşır. Sarmal eğitim, eski bilgilerin yeniden hatırlanmasına imkân verir.

3. Bilgiler arasında bağlantı kurmayı sağlar.

Çocuk yalnızca “bunu biliyorum” demez. “Bu bilgi, geçen yıl öğrendiğim şu konuyla bağlantılıymış.” diyebilir.

Asıl öğrenme de çoğu zaman bu bağlantılarda gerçekleşir.

4. Yaşa ve gelişim düzeyine uygun derinleşmeye olanak tanır.

Aynı konu küçük yaşta somut örneklerle, ilerleyen yaşlarda daha soyut kavramlarla ele alınabilir.

Örneğin küçük bir çocuk için “paylaşmak” bir elmayı ikiye bölmek olabilir. İlerleyen yıllarda aynı düşünce; adalet, eşitlik, hak, kaynakların paylaşımı ve toplumsal sorumluluk gibi daha geniş kavramlarla ilişkilendirilebilir.

5. Eksik öğrenmeleri fark etmeye yardımcı olabilir.

Öğrenci bir konuya yeniden geldiğinde, önceki öğrenmesindeki boşluklar ortaya çıkabilir. Bu da öğretmene önemli bir fırsat verir:

“Demek ki bu temel kavramı yeniden ele almamız gerekiyor.”

Ancak sarmal eğitimin zararları da olabilir mi? Evet. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Sarmal eğitim kendi başına zararlı değildir; yanlış uygulandığında sorunlara yol açabilir.

Aynı şeyi tekrar tekrar anlatmak sarmal eğitim değildir.

Öğretmen her yıl aynı konuyu, aynı örneklerle, aynı etkinliklerle ve aynı düzeyde anlatıyorsa öğrenci bir süre sonra: “Bunu zaten biliyorum.” demeye başlayabilir.

Bu durum sıkılmaya, motivasyon kaybına ve öğrenmeye karşı ilgisizliğe yol açabilir. Konular gereğinden fazla tekrarlanabilir.

Sarmal yaklaşımın amacı tekrar etmek değil, derinleştirmektir. Birinci sınıfta öğrenilen bir konuyu dördüncü sınıfta hâlâ birinci sınıf düzeyinde anlatıyorsanız ortada sarmal bir öğrenme değil, yerinde sayma vardır. Öğrencinin seviyeleri arasındaki fark gözden kaçabilir.

Bir sınıfta bazı öğrenciler bir konuyu çoktan öğrenmiş olabilirken bazı öğrenciler hâlâ temel aşamada olabilir.

 

Öğretmen herkes için aynı hızda ilerlerse:

– bazı öğrenciler sıkılabilir,

– bazı öğrenciler geride kalabilir,

– öğrenme farklılıkları büyüyebilir.

Bu nedenle sarmal eğitim, ölçme-değerlendirme ve farklılaştırılmış öğretimle desteklenmelidir.

 

“Nasıl olsa tekrar edeceğiz.” düşüncesi tehlikelidir. Hem öğretmen hem öğrenci açısından en büyük risklerden biri budur.

Bir konunun ilerleyen yıllarda yeniden ele alınacak olması, bugün yeterince öğrenilmemesini gerektirmez. Çünkü sonraki öğrenmeler, çoğu zaman öncekinin üzerine kurulacaktır.

Temel eksikse, sarmalın her dönüşünde aynı eksiklik karşımıza çıkar. Sarmal eğitim bir spiral merdiven gibidir.

Düz bir merdivende her basamak bir sonrakine geçer. 

Sarmal merdivende ise aynı eksenin çevresinde dönerek yükselirsiniz. 

Çocuk aynı kavramla yeniden karşılaşır ama artık:

– daha fazla bilgiye sahiptir,

– daha fazla deneyim yaşamıştır,

– daha gelişmiş düşünme becerilerine sahiptir,

– daha fazla bağlantı kurabilir.

 

Dolayısıyla konu aynı olsa bile öğrenme aynı değildir. Bir çocuk “doğa” kavramını küçük yaşta ağaç, çiçek ve hayvanlarla tanıyabilir.

Sonra ekosistemi öğrenir. Daha sonra çevre sorunlarını… Ardından iklim değişikliğini, sürdürülebilirliği ve insan faaliyetlerinin doğaya etkisini…

Konu değişmemiştir ama bakış açısı büyümüştür.

Öğretmenin rolü burada çok önemlidir

Sarmal eğitim, öğretmenden yalnızca “konuyu tekrar anlatmasını” değil, öğrencinin önceki öğrenmesini bilmesini ister.

 

İyi bir öğretmen şu soruyu sorar:

“Bu çocuk bu konuyu daha önce ne kadar öğrendi ve şimdi onun üzerine ne koyabilirim?”

Bu sorunun cevabı, sarmal eğitimin kalitesini belirler. Çünkü gerçek sarmal eğitim:

Tekrar → biraz daha tekrar → biraz daha tekrar değildir.

Gerçek sarmal eğitim:

Hatırla → ilişkilendir → genişlet → derinleştir → uygula → yeniden yapılandır döngüsüdür.

 

Son söz…

Eğitim, çocuğun zihnine bilgi doldurmak değildir. Bazen aynı kapının önünden yeniden geçmesini sağlamaktır.

İlk geçişte kapının varlığını fark eder. İkinci geçişte kapıyı açmayı öğrenir. Üçüncü geçişte içeride ne olduğunu merak eder. Dördüncü geçişte ise belki de o kapının ardındaki dünyayı başkasına anlatmaya başlar. Sarmal eğitimin gücü buradadır.

Çocuk aynı bilgiyle yeniden karşılaşır; fakat her karşılaşmada biraz daha büyümüş, biraz daha deneyimli ve biraz daha hazırdır.

Bu nedenle iyi bir eğitim sistemi çocuğa sürekli yeni bilgiler vermekle yetinmez. Eski bilgileri yeni anlamlarla buluşturur.

Çünkü öğrenmek, yalnızca yeni şeyler keşfetmek değil; bildiklerimize her dönüşümüzde onları biraz daha farklı görebilmektir.

Metin Özdemir

Diğer yazılarımı okudunuz mu?

SINIF YÖNETİMİ

Etiketler:

#bilgi #jeromes.bruner #sarmaleğitim #theprocesofeducation Eğitim öğrenci

Yorumlar (2)

  1. Yıldız TEK GAMLI dedi ki:
    8 Eylül 2026, 22:50

    bunu yabancı dil öğretiminde çok kullanıyoruz hocam… yeni öğretmenler için harika bir kaynak olacak. kaleminize emeğinize yüreğinize sağlık…

    Yanıtla
  2. Ozan Kasım KOL dedi ki:
    8 Eylül 2026, 22:53

    Eğitim camiasına dışardan bakan bir göz olarak çok kıymetli bir yazı. Yüreğinize sağlık hocam.

    Yanıtla

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Metin ÖZDEMİR

METİN ÖZDEMİR 1979 yılında Bursa'da doğdum. İstanbul Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği bölümünden 2002'de mezun oldum.Evli ve bir çocuk babasıyım. Eğitime ve kitaplara olan aşkım hiç bitmeyecek. Elimden geldiğince topluma örnek olmayı amaçlıyorum.

Benzer Yazılar