MÜREKKEP BALIĞININ DÜNÜ VAR MI

Bilim
MÜREKKEP BALIĞININ DÜNÜ VAR MI

MÜREKKEP BALIĞININ DÜNÜ VAR MI?

Dün akşam ne yediğimizi hatırlamak bazen küçük bir düşünme çabası ister. Nerede oturduğumuz, yemeği kimin hazırladığı veya sofradan ne zaman kalktığımız da o anının çevresinde belirir. Geçmişi böyle parçaları birbirine bağlayarak düşünürüz. 

Peki bir mürekkep balığı, yediği yiyeceği bulunduğu yerle ve aradan geçen süreyle ilişkilendirebilir mi? Araştırmaların bu soruya verdiği yanıt, denizdeki bir canlının davranışlarına daha dikkatli bakmamızı gerektiriyor.

Burada sözü edilen mürekkep balığı, ahtapot ve kalamarla akraba olan bir kafadanbacaklı yumuşakça. Araştırmaların bir bölümünde kullanılan türün bilimsel adı Sepia officinalis. Gündelik dildeki “balık” sözcüğü yanıltıcı olsa da bu canlı bir omurgalı balık değil. Onun belleğini incelerken başlangıç noktamız, kendi hayatımızın bütün özelliklerini başka bir canlıya taşımak yerine, deneyle sorulabilecek bir soruyu belirlemek olmalı.

Christelle Jozet-Alves ve çalışma arkadaşlarının 2013’te yayımlanan araştırması, mürekkep balıklarının beslenme davranışlarını inceledi. Hayvanların hangi yiyeceği, nerede ve ne kadar zaman önce yediklerine ilişkin bilgileri kullanabildiğini bildirdi. Farklı yiyeceklerin yeniden bulunabilir hâle gelmesi için geçen süre, sonraki beslenme seçimlerinde önem taşıyordu. Böylece araştırmacılar, geçmişteki bir olayın “ne, nerede ve ne zaman” bileşenlerini birlikte kullanmaya ilişkin davranışsal kanıt elde etti.

Bu sonucun sınırını iyi anlamak gerekiyor. Bir hayvanın doğru beslenme yerine yönelmesi, zihninde o anın görüntüsünü bizim gibi yeniden canlandırdığını tek başına göstermez. Deney, gözlenebilir davranış üzerinden bilgi verir. Geçmişte yaşadığımız bir olayı hatırlarken duyduğumuz öznel deneyimi, mürekkep balığına sorup sözlü yanıt alamayız. Araştırmacıların “olaysal belleğe benzer bellek” ifadesini seçmesinin nedeni bu belirsizliktir. Bulguyu küçümsemeden, kanıtlananın ötesine geçmemeyi sağlar.

Alexandra Schnell ve çalışma arkadaşlarının 2021’de yayımlanan araştırması ise yaşlanma sorusunu ele aldı. Farklı yaş gruplarındaki mürekkep balıkları, yiyeceğin türünü, yerini ve zamanını birlikte değerlendirmeyi gerektiren görevlerle karşılaştırıldı. Bu görevlerde, yaşamlarının ileri dönemindeki hayvanlarda da söz konusu bellek becerisinin korunduğu görüldü. Araştırma, yaşla birlikte başka değişimler yaşayan bu canlıların belirli bir bellek görevindeki başarısının aynı biçimde düşmeyebileceğini gösteriyordu.

Bundan bütün mürekkep balıklarının her şeyi hayat boyu eksiksiz hatırladığı sonucunu çıkaramayız. Bellek, tek bir becerinin adı değildir. Belirli koşullarda, belirli sayıda hayvanla yapılan bir deneyin sonucu bütün bellek türlerine veya bütün canlılara genişletilemez. İleri yaştaki hayvanların bu görevde başarılı olması, insanlarda yaşlanmanın bütün yönlerini açıklayan bir model bulduğumuz anlamına da gelmez. Asıl ilginç nokta, farklı canlılarda bellek becerilerinin farklı biçimlerde korunabilmesidir.

Araştırmacılar, bu yeteneğin doğal ortamda ne işe yarayabileceği üzerinde de düşünüyor. Besinin ne zaman yeniden bulunabileceğini hatırlamak, beslenme kararları açısından anlamlı bir açıklama sunuyor. Aynı becerinin eş seçimi gibi başka davranışlara katkıda bulunabileceği düşüncesi ise ayrıca sınanması gereken bir varsayım. Beslenme deneyinde elde edilen bulguyla, o bulgunun başka durumlara ilişkin olası açıklamasını aynı kesinlikte anlatmamak gerekiyor.

Bu noktadan sonra bilimsel sorunun yanında felsefi bir soru beliriyor. Bir canlının geçmişini bilmek için onun bizim gibi konuşmasını mı beklemeliyiz? Eğer ölçümüz yalnızca insanın anlatabildiği deneyimler olursa, başka canlıların kendilerine özgü becerilerini gözden kaçırabiliriz. Buna karşılık, her karmaşık davranışı insan zihninin aynısı gibi yorumlarsak bu kez farklılıkları silmiş oluruz. Anlamak, benzerlikleri fark ederken ayrımları da korumayı gerektiriyor.

“Bir mürekkep balığının dünü var mı?” sorusu bu yüzden iki farklı anlam taşıyor. Dünkü bir olaydan kalan bilgiyi bugünkü davranışında kullanabiliyor mu diye sorarsak, incelenen görevler buna ilişkin kanıt sunuyor. Kendi geçmişine insanın kurduğu türden bir benlik hikâyesi içinde dönüyor mu diye sorarsak, elimizdeki deneyler bu soruyu yanıtlamıyor. İki soruyu ayırmak, hayvanın iç dünyasını önemsiz görmek değildir; neyi bildiğimizi açıkça söylemektir.

Belki bizi en çok zorlayan, bu açıklığın içinde kalan belirsizlik. Denizde dolaşan bir canlının neyi nasıl deneyimlediğini bütünüyle bilmiyoruz. Fakat bilgisizliğimiz, onun davranışlarının gelişigüzel olduğunu varsaymamızı gerektirmiyor. Dikkatli deneyler, sıradan görünen bir beslenme seçiminin ardında geçmişten taşınan bilgilerin bulunabileceğini gösteriyor. Bu, canlılara bakışımızı değiştirmek için tek başına yeterince güçlü bir başlangıç.

Mürekkep balığı bize hatıralarını anlatmayacak. Onun için bir öğünün, bir köşenin veya bekleyişin nasıl bir deneyim olduğunu kendi kelimelerimizle eksiksiz tarif edemeyeceğiz. Yine de davranışlarını sabırla izleyip sorularımızı geliştirebiliriz. Başka bir canlının dünüyle karşılaşmanın ilk adımı, onun yerine konuşmak yerine bıraktığı izleri dikkatle okumak olabilir.

 

Kaynaklar

Jozet-Alves ve çalışma arkadaşları (2013). Mürekkep balıklarında olaysal belleğe benzer belleğe ilişkin kanıtlar.

Schnell ve çalışma arkadaşları (2021). Mürekkep balıklarında olaysal belleğe benzer belleğin yaşla korunması.

Deniz Biyolojisi Laboratuvarı araştırma açıklaması (18 Ağustos 2021). İleri yaştaki mürekkep balıklarında belirli olayları hatırlama becerisi

Yeşim Şahin Yaman

Diğer yazılarımı okudunuz mu?

SAATÇİNİN SON MÜŞTERİSİ

Etiketler:

#bilim #felsefe #hafıza #mürekkepbalığı #olaysalbellek sosyoloji

Yorumlar (1)

  1. Yıldız TEK GAMLI dedi ki:
    2 Kasım 2026, 22:48

    hafıza inanılmaz bir şey ve bu kadar zamandır dünyada kalmayı başaran her canlının hafızasının olmadığını varsayamayız.

    Yanıtla

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yeşim Şahin YAMAN

YEŞİM ŞAHİN YAMAN Ankara doğumlu yazar ve emekli diş hekimi Yeşim Şahin Yaman, Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi mezunudur. Yalova’da yaşamaktadır. Roman, öykü, şiir, deneme ve senaryo türlerinde eserler üretmekte; Yorucu.com’da yazılar yayımlamaktadır. Sosyoloji ile Halkla İlişkiler ve Reklamcılık eğitimlerini sürdürmektedir. Edebiyatın yanı sıra resim, seramik ve el nakışıyla ilgilenmektedir. ESERLERİ • Sinemanın Büyülü Denizinde Sinopsis Dalgaları • Halkla İlişkiler Dijital İletişim ve Sosyal Sorumluluk Yönetimi • Kriz ve Yönetimi • Dünya Büyük Bir Masaldı • Her Şey Çok Önceden Söylendi • Modern Dünyanın Küçük Delilikleri • Seramik Öyküler • Yanlış Zaman • Dünyanın Mitolojik Aşk Şiirleri • Kömür Karası Bir Türkü • Dağların Nefesi • Yemin ve Kül • Gelecekten Damat • Ekrandaki Kibritler • Diken • Kara Yazma • Geri Geldik • Antarktika Kodu • Berlin’de Kaybolan Bahar • Cinema of Magic • Evvel Zaman İçinde

Benzer Yazılar